भिक मागणं, हि सुद्धा एक फार मोठी कला आहे. तिला व्यवस्थितपणे जोपासली. तर, ते भिक मागनं सुद्धा एका व्यवसायात कसं रुपांतरीत होऊ शकतं. 
काही वर्षांपूर्वी, या विषयाची मला फार जवळून अनुभूती मिळाली होती. म्हणून, हा किस्सा तुमच्याकरिता शेअर करतोय..

साधारण.. एकोणीसाव्या शतकातल्या शेवटच्या वर्षातील हि घटना आहे.
आमच्या गावात, एक मनुष्य भिक मागायला यायचा. पण, त्याची भिक मागायची पद्धत खूपच निराळी होती. त्याच्या हातामध्ये, विशिष्ट आकार असलेलं एक लाकडी द्रोण असायचं. त्यामध्ये, 'हळद' ज्याला आपण भंडारा 
म्हणतो. तो, भंडारा असायचा..

" सदानंदाच्या नावानं चांगभलं..! " 

म्हणून... तो एक सुरेल, सुमधुर आरोळी ठोकायचा. आणि, त्या द्रोणातील भंडारा समोरील व्यक्तीच्या भाळी लावायचा. कि समोरचा व्यक्ती, त्याच्या द्रोणामध्ये चार आठाणे रुपाया दोन रुपाया हमखास टाकायचाच. हा झाला, देवाच्या नावाखाली पैसे उकळायचा धंदा..

असुदेत.. पण, प्रत्येकाला अशी लाज सोडून कामं करता येणार आहेत का..?

तर, हा व्यक्ती.. आमच्या गावात घरोघरी कधीच भिक मागत नसायचा. गावातील दुकानात काय मागेल तितकीच. पण दिवाळी आली, कि.. मग मात्र तो प्रत्येक घरात भिक मागायचा. त्याच्या तोंडात साखर असल्यामुळे. नाही म्हणता, दिवाळ सनात प्रत्येक घरातून त्याला पाच दहा रुपये हमखास मिळायचेच.

त्यावर्षी.. दिवाळी मध्ये, तो आमच्या घरी आला होता..!

पांढरी दाढी, झुपकेदार मिशा, मागच्या बाजूला मानेपर्यंत रुळणारे त्याचे काळे पांढरे केस, अंगामध्ये स्वच्छ असा नेहेरू शर्ट पायजमा, डाव्या हातात भंडाऱ्याचा द्रोण आणि उजव्या हाताची सगळी बोटं भंडाऱ्यात बुडवून पिवळी झालेली. एकंदरीत असा, त्याचा अवतार असायचा. 
तो, नीटनेटका आणि टापटीप राहत असल्यामुळे. त्याला कोणी, एकदम हाकलत किंवा हटकत नव्हतं. कधीमधी, तो 'बाहेरचं' सुद्धा पाहतो. त्याच्या नावाची, गावात अशी सुद्धा एक गुप्त चर्चा होती. पण, त्या गोष्टीत काहीएक तथ्य नव्हतं. हे मी जाणून होतो. पण नाही म्हणता, त्याचा त्याला फायदाच होत होता.

तर, त्या दिवशी मी त्याला विचारता झालो. तो व्यक्ती वयाने माझ्यापेक्षा बराच मोठा असल्याने. अर्थातच, मला त्याच्याशी अहो जाहोच करावं लागलं. आणि, ती आपली संस्कृती सुद्धा आहे..

"काका.. हे सगळं करण्यापेक्षा, तुम्ही काही काम धंदा का करत नाही..?
"नाही बाळा.. हे सुद्धा कामच आहे. ह्याला, "देवाचं काम" म्हनत्यात. आणि, कुणीतरी हे करावंच लागतंय. आता, ह्या कामासाठी देवानी मला निवडलं. त्याला मी काय करावं..?
"पण काका, ह्या कामात तुम्हाला असे किती पैसे मिळत असतील..? म्हणून, हे सगळं मला तुम्हाला विचारावंसं वाटलं..
"मिळतात कि, पोटापुरते मिळतात..!
"नाही पण किती मिळतात..? आणि तुम्हाला मुलं बाळं सुद्धा असतील ना, त्यांचं कसं भागत असेल..?

माझ्या, ह्या प्रश्नांच्या सरबत्तीला कंटाळून. शेवटी त्याने त्याचं 'तोंड' उघडलं. आणि, त्याची खबरबात ऐकून. माझी, 'वाचा' बसायची वेळ आली...

ऐक पोरा... 
" माझा मोठा मुलगा आमच्या गावामध्ये ग्रामसेवक म्हणून कामाला आहे. गावाला मोठं चार खनाचं घर बांधलय. मागल्या वर्षी, पाच तोळा घालून माझ्या पोरीचं म्या लग्नं लाऊन दिलं. गावाला, म्या खरेदी केलेली माझी दहा एकर शेती हाय. ती अर्धलीनं करायला दिलिया. इथं, माझी बायकू आणि मी हितल्या झोपड्यात राहतूय.. "

हे सगळं सांगताना, त्याच्या चेहेऱ्यावर एक विशिष्ट तेज झळकत होतं. आपन करत असलेल्या कामाचा, त्याला मनापासून अभिमान वाटत होता.
मी त्याला म्हणालो.. अहो तुमचं इतकं सगळं आहे. तर, आता कशाला हे काम करताय..? 
गावाला जाऊन शेतीवाडी का करत नाही..?

" मग.. हे देवाचं कोण करणार..? असं म्हणून तो हसू लागला. " 

त्याचं ते हसू फार छद्मी होतं. त्याला हि कळालं होतं. कि मी काय काम करतोय..? आणि, हा मुलगा जे काही समजायचं आहे. ते, सगळं काही समजून गेला आहे. 

मग तर मी जीद्धीला पेटलो. आणि त्यांना म्हणालो.. 
सांगा तर मग, तुम्ही इतकी सगळी माया कशी काय जमा केलीत ते..?

सांगतो पोरा.. तू काय माझा धंदा हिसकावून घेणार नाहीस. पण, काय माहिती, मला तुला हे सगळं सांगावसं वाटतंय..

आणि, तो सुरु झाला...

पोरा... तशी तर पुण्यात लई गावं हायती. पण म्या, माझा टायम टेबल आखून ठेवलाय. महिन्याचे तीस दिवस कणत्या भागात जायचं ते म्या ठरवून ठेवल्यालं हाये. रोज एका गावात जायचं. आणि, शे पाचशे दुकानं पालथे घालायचे. रूपा दोन रुपायांनी धरलं तरी रोजच्या हजार पाचश्याला मरण न्हाय. महिन्यातून एकदा गेल्यावर कुणी हाड तुड बी करत नाय. राजी खुशीनं गल्ल्यात हात घालतंय. दर महिन्याला एकदा आमुषा आणि पोर्णिमा असतीया. 
काही दुकानदारांनी, त्यांच्या दुकानात मला लिंबू मिरची आणि काळी भावली लावायचं काम दिलं हाय. त्यांचा, लई इस्वास हाये माझ्यावर. एका दुकानाचं लिंबू, मिरची, भावली सगळं सामान, पाच रुपयात मला इकत मिळतंय. आणि एक दुकानदार, त्याचं मला एकवीस रुपय देतो. अशी शे दोनशे दुकानं हायेत माझ्याकडं. नाय म्हणता, महिन्याकाठी वीस तीस हजाराचं देवाचं 'काम' होतंय माझं..

बापरे... हे सगळं कथानक ऐकून, मी तर अगदी सुन्नं होऊन गेलो होतो. त्याकाळी, तो व्यक्ती खूप खूप पैसे कमवत होता. तेंव्हा सोनं, साधारण पाचशे रुपये ग्राम असावं. त्या प्रमाणे, आजचा हिशोब करा. तुम्ही काहीही म्हणा,पण.. त्याच्या चौकस बुद्धीला मी मानलं होतं..
मी शुद्धीवर येईपर्यंत, माझ्या आईने त्याचा शिधा आणि पाच रुपये त्याच्या हातावर टेकवले होते. बहुतेक हे दिवाळीतील देवाचं 'काम' म्हणजे. त्याच्याकरिता, दिवाळीचा 'बोनस' जमा करायची सोय असावी. 

माझ्या डोळ्याची पापणी लवते न लवते तोच.. 
हसत-हसत देवाचं 'काम' करायला तो पुढच्या दारात डेरेदाखल झाला होता...!