मध्यंतरी.. नाशिकचा कुंभमेळा पाहायला जाण्याचा मला योग आला होतो.
ज्यादिवशी, आम्ही पुण्याहून निघालो होतो, त्याच दिवशी, नेमका नाशिक भागातील बैलपोळा होता. नाशिकजवळ असणाऱ्या, घोटी नावाच्या गावी एका मित्राच्या घरी आमचा मुक्काम ठरला होता. दिवसभर विश्रांती घेतलेल्या पावसाने, नेमकी सायंकाळी रिपरिप सुरु केली. मित्राच्या घरी चहापाणी उरकलं. आणि, गावामधील बैलपोळा उत्सव पाहायला आम्ही मित्रगण निघालो..

गावातील मारुतीच्या मंदिराबाहेर, बऱ्याच आबालवृद्ध लोकांची गर्दी जमा झाली होती. मारुती मंदिराबाहेर असणाऱ्या, रस्ता वजा मैदानावर गावातील प्रत्येक शेतकरी आपआपल्या बैलाला सजवून धजवून आणत होता. रंगीबेरंगी झुली, पाठी पोटावर विविध रंगांची नक्षीकामं, अणकुचीदार शिंगांना काचेने तासून चकचकीत लालेलाल रंग मढवलेले पाहायला मिळत होते. वर्षभर शेतात राबणाऱ्या राजाचा आज उत्सव दिवस होता. सारा गाव आनंदात नाहून निघाला होता.

बैलाला घेऊन, मंदिराला एक प्रदक्षिणा घालून झाल्या नंतर. त्या बैलाने, आपले पुढील दोन्ही पाय गुढग्यात वाकवून आणि ते जमिनीला टेकवून मारुतीला दंडवत घालायचा. असा, त्या गावाचा प्रघात होता. बरेच बैल, त्याच्या मालकाच्या आज्ञेप्रमाणे म्हणा किंवा त्यांना त्याची आपसूकच जान असावी. त्यामुळे, ते त्या मंदिरा समोर नतमस्तक होत होते.
पण, काही बैल खूपच आडदांड होते. ते काही केल्या ऐकत नव्हते. त्यात, त्यांची तर काहीच चूक नव्हती. पण, मालकाच्या खोट्या प्रतिष्ठेपाई त्यांना हे सर्व करावं लागत होतं.

काही बैलं, बाकी बिलकुल ऐकतच नव्हते. त्यावेळी, त्यांचे मालक त्या बैलाचा पुढील एक पाय हाताने मुडपून, त्याला अक्षरशः खाली जमिनीवर लोळवत होते. एवढा हौसेने सजवलेला बैल, एका मिनिटात मातकट चिखलामध्ये माखून जात होता. त्याचा डामडौल, जागेवरच खलास होत होता.
मालकाच्या ह्या अतिशयोक्ती पायी, काही बैल जोरात उधळून बघ्यांच्या गर्दीमध्ये घुसत होते. त्यावर, बघ्यांची एकच धावपळ आणि तारांबळ उडत होती. पावसाची रिपरिप चालूच होती. आणि, तितक्यात एक दहा बारा वर्षाचा मुलगा त्याचा भल्या दांडग्या बैलाला घेऊन मंदिरापाशी आला. आणि काय आश्चर्य, त्या मुलाच्या एका इशार्यावर त्या बैलाने आपले गुडघे जमिनीवर टेकवले. बघ्यांच्या गर्दीमधून, टाळ्यांचा कडकडाट झाला. सगळी लोकं, त्या चिमुरड्याचं कौतुक करत होते.

त्याच्या पाठोपाठच, एक जान जवान गडी त्याच्या उमद्या बैलाला घेऊन तेथे आला. थोडासा झिंगलेल्या अवस्थेत असणारा तो गडी, त्याच्या बैलाला मंदिरासमोर घेऊन आला. पण, त्याचा बैल काही केल्या नतमस्तक होईनाच. तसा, याने जोरदार प्रयत्न सुरु केला. कि तो बैल, त्याचे सगळे प्रयत्न हाणून पाडत होता. आणि, चौफेर उधळत होता. याच्या प्रत्येक असफलते पुढे, गाववाले लोकं जोरदारपणे त्याचा हुर्यो करत होते. त्यामुळे, चवताळून तो अजून जोरदार प्रयत्न करत होता. जवळ-जवळ पंधरा मिनिटे तो त्याच्या बैलाशी झटत होता. तो तरुण, आणि त्याचा बैल दोघेही पावसात चिंब भिजले होते. फुकाच्या मोठेपणापाई, त्याने त्या बैलाच्या जीवनातला तो एकमेव आनंदी दिवस वाया घालवला होता. शेवटी, कसाबसा प्रयत्न करून त्याने त्या बैलाला खाली पाडलाच. तेंव्हा कुठे त्याला बरं वाटलं. मी तर घाबरून होतो, कि.. निराशेपोटी तो व्यक्ती त्याच्या बैलाला मारेल कि काय.? पण नशीब, तसं काही घडलं नाही.

शेवटी, मला सुद्धा ह्या कार्यक्रमाचा वीट आला. बैलांचे हाल पाहवत नव्हते. तुमच्या खोट्या प्रतिष्ठेपाई त्या मुक्या जनावराला वेठीस का धरायचं..?

हा, न सुटलेला प्रश्न घेऊन मी मित्राच्या घरी दाखल झालो. जेवणं तयार होती. तिकडच्या पद्धती प्रमाणे, ताटात गरमागरम गुळवणी टाकून. त्यावर, खरपूस पुरणाची पोळी वाढली होती. एका पेल्यामध्ये, आमटी होती. तर मोठ्या डिशमध्ये, वाळवणात बनवलेल्या कुरडया आणि पापड्या आणि भजी होते. भूक तर खूप लागली होती. पण वारंवार, त्या बैलांचे निरागस चेहेरे माझ्या नजरेसमोर येत होते. कशीबशी, एक पोळी मी घशाखाली घातली. त्यात सुद्धा, मला म्हणावा असा गोडवा वाटत नव्हता..
बैलाच्या रवंत करण्याचं चित्र, माझ्या डोळ्यासमोर दिसत होतं. आणि, उद्यापासून चाबकाचे फटके खात नांगरांची जुंपण सुद्धा मला त्याच जेवणाच्या ताटावर दिसत होती..